آشنايي با انجمن اسلامي مهندسين
- زمينه‌هاي تاريخي تاسيس انجمن
پس از شهريور 1320 و انتقال سلطنت از رضا شاه مستبد به ولي عهد 24 ساله‌اش محمدرضا، گشايشي نسبي در فضاي سياسي ايران پديدار شد و با استفاده از آن فضاي مساعد، نهادهاي جديد ديني، سياسي و اجتماعي ايجاد شدند و نهادهاي به خاموشي گراييده تجديد حيات يافتند. به عنوان مثال، آيت الله سيدمحمود طالقاني در كانون اسلام در تهران و استاد محمدتقي شريعتي در كانون نشر حقايق اسلامي در مشهد به فعاليت پرداختند.
مهندس مهدي بازرگان و دكتر يدالله سحابي نيز، همگام با سيدمحمود طالقاني، به فعاليت‌هاي ديني و اجتماعي پرداختند و تقويت انجمن اسلامي دانشجويان در سال 1321 يكي از دستاوردهاي فعاليت آنان در دهه 20 بود.
البته، لازم به يادآوري است كه بيشترين بهره از فضاي باز را پيروان ماركسيسم و مدرنيته مي‌بردند. حزب توده، با ادعاي علمي و مترقي بودن مكتب ماركسيسم و بهره‌گيري از پشتيباني و تجارب حزب كمونيست اتحاد جماهير شوروي، فعاليت و تبليغات گسترده‌اي براي جذب روشنفكران و كارگران، بويژه از ميان جوانان، انجام مي‌داد.
از آنجا كه ماركس دين را افيون توده‌ها و توجيه‌كننده استبداد و استعمار معرفي كرده بود، ماركسيستها با زدن برچسب واپسگرايي (ارتجاع) و عقب ماندگي به دين داران، آنان را تحقير مي‌كردند و چنان فضايي را پديد آورده بودند كه روشنفكران مسلمان، از جمله استادان و دانشجويان دانشگاه، در تنگنا قرار گرفته و حتي براي اداي فرايض ديني دچار محظور و محدوديت بودند.
از سوي ديگر، نظام حاكم تمايل و توانايي مقابله با افكار ضد ديني نداشت و حوزه‌هاي علميّه نيز، پس از دو دهه سركوبي دوران رضا شاه، منفعل شده بودند و به علت ناپويايي فقه سنتي و ناآشنايي روحانيان با افكار جديد وارد شده از غرب، از عهده پاسخگويي به پرسشها، شبهات و چالش‌هاي مخالفان دين يا افرادي كه دچار ترديد شده بودند برنمي‌آمدند.
در چنان شرايطي، تنها معدودي از نوانديشان و روشنفكران ديني تلاش مي‌كردند كه، در حد امكان، روشنگري كرده، مردم را از دين گريزي يا سردرگمي باز دارند. انجمن اسلامي دانشجويان نيز در سايه چنين تلاشهايي پديدار شد.
پس از كودتاي ننگين 28 مرداد 32، كه منجر به سقوط تنها دولت ملي تاريخ معاصر ايران پيش از انقلاب شد، فضاي سياسي در ايران به شدت تنگ و فعاليت علني سياسي ناممكن گرديد. نهضت مقاومت ملي، كه به همت روحانياني مانند آيت‌الله سيد رضا زنجاني و فعالان سياسي، از جمله مرحومان بازرگان و سحابي و طالقاني، پايه‌گذاري شد، پس از چند سال فعاليت غير علني، با نفوذ و سركوبي نيروهاي امنيتي و نظامي عملاً دچار ركود گرديد. در چنان اوضاع و احوال بحراني و مخاطره آميز، با ابتكار شادروان مهندس مهدي بازرگان و همكاري جمعي از مهندسان مسلمان دردمند و دلسوز در ارتباط با هدفها و برنامه‌هاي «متاع» [1]، انجمن اسلامي مهندسين درسال 1336، به شرح زير، پايه‌گذاري شد.
نخستين جلسه رسمي انجمن در 6 خرداد ماه 1336 با حضور تعدادي از اعضاي موسس انجمن در منزل آقاي مهندس مهدي بازرگان، براي بحث در باره خط مشي و اساسنامه انجمن تشكيل شد.
اين جلسات به فاصله 15 روز يك بار برگزار مي‌شد. پس از تشكيل ده جلسه، نخستين جلسه مجمع عمومي انجمن اسلامي مهندسين در روز چهارشنبه 4 دي ماه 1336، در منزل آقاي مهندس يوسف طاهري قزويني برگزار شد. شركت كنندگان در اين جلسه 30 نفر بودند. در آن جلسه، آقاي مهندس بازرگان درباره اهداف انجمن و آقاي مهندس شكيب نيا در مورد كارهاي انجام يافته و اقدامات هيات موسس مطالبي بيان كردند. در دومين جلسه، به تاريخ 5 تير ماه 1336، پيش نويس اساسنامه انجمن، كه با كوشش هيات منتخب مجمع تهيه شده بود، به تصويب رسيد.
اعضاي هيات موسس كه نامشان در نخستين اساسنامه انجمن آمده است 12 نفر به شرح زير بودند:
آقايان مهدي بازرگان، عباس تاج، ذبيح الله دبير، احمد زنگنه، عزت الله سحابي، منوچهر سالور، قاسم شكيب نيا، يوسف طاهري قزويني، محسن عطايي، مصطفي كتيرايي، علي اصغر لواساني و علي اكبر معين فر
هيات موسس آقاي مهندس بازرگان را به عنوان رئيس، آقاي مهندس سحابي را به عنوان خزانه دار و آقاي مهندس شكيب نيا را به عنوان منشي هيات مديره موقت انتخاب كرد.
- هدفها و برنامه‌هاي انجمن
اهداف و برنامه تاسيس انجمن اسلامي مهندسين در مقدمه اساسنامه آن چنين تعريف شده بود:
به حكم دستور ازلي «واعتصموا بحبل الله جميعاً ولا تفرقوا» و نظر به اين كه اجتماع افراد و همكاري صميمانه مثبت مردان معتقد صالح در اقدامات مفيد مرضي خدا و موجب انتفاع و استحكام امر دنيا و سعادت عقبي مي‌شود و با توجه به فساد و بيچارگي مملكت از يك طرف و تشتت و تزاحم عمومي از طرفي ديگر، اين عمل يكي از احتياجات روز و از وسايل ضروري تربيت اخلاقي افراد و تقويت آنها براي اداره صحيح جامعه مي‌باشد و مسلمانان روشنفكر بيش از سايرين خود را محتاج و موظف به تربيت و تقويت و تجمع مي‌بينند، انجمني از مهندسين مسلمان ايراني كه توافق عقيده‌اي و تجانس فكري و مردمي بيشتر دارند به نام «انجمن اسلامي مهندسين» به اميد تاييدات الهي طبق موارد ذيل تشكيل مي‌شود:
- اجتماع و ارتباط و تعاون مابين مهندسين مسلمان
- تقويت ايمان و كسب معرفت و تعظيم شعائر اسلامي
- اصلاحات و اقدامات اجتماعي عملي مفيد به طور مستقيم يا با مشاركت و همكاري جمعيتهاي مشابه
در طول مدت فعاليت انجمن، اساسنامه آن، با توجه به تحولات اجتماعي در جهان و ايران و تغيير مسائل و نيازها، اصلاح و تكميل شده است و آخرين اساسنامه مصوب سال 1393 قابل دسترسي علاقه‌مندان مي‌باشد.
پاره‌اي از هدفهاي محوري ياد شده در آخرين اساسنامه به شرح زير است:
- ترويج و تفهيم فرهنگ غني، پيشرو و پوياي اسلام، به عنوان بهترين ضامن سعادت فرد و جامعه
- فعاليت هاي اجتماعي عملي مفيد، به طور مستقيم يا با مشاركت و همكاري تشكل هاي مشابه
- مبارزه با جهل و خرافات و هر نوع قشري گري در اعتقادات اسلامي
- تامين فضاي آزاد انديشي، از طريق برخورد افكار ديني و اجتماعي
- تلاش در جهت حل مسائل اعتقادي و اجتماعي جامعه، بويژه جوانان، برمبناي ارزشهاي اسلامي
- تعيين جايگاه دين در فرهنگ مدرن و تلاش براي ارتقاي آن بر اساس عقلانيت و دوري از خشونت
- تلاش فرهنگي براي ارتقاي سطح اخلاق و اشاعه فرهنگ گفتگو، مدارا و عقلانيت
- پژوهش در باره رابطه علم و دين
- خدمات انجمن
- خدمات فرهنگي و ديني
انجمن اسلامي مهندسين، از بدو تاسيس، يكي از كانونهاي فعال اسلامي، علمي، اجتماعي و فرهنگي كشور بوده و اقدامات گسترده‌اي در عرصه‌هاي گوناگون انجام داده است. از جمله اين فعاليت‌ها برپا كردن مراسم و جلسات سخنراني و هم‌انديشي بوده است.
برگزاري سخنرانيهاي علمي، ديني و اجتماعي با هدف آگاه سازي بيشتر و گسترش افكار نوين اسلامي در سطح جامعه، به ويژه در ميان جوانان، دانشجويان و روشنفكران، انجام يافته است و همچنان ادامه دارد.
در سالهاي پيش از انقلاب 57، بسياري از گويندگان و سخنوران روحاني و دانشگاهي آگاه و نوانديش در محل انجمن سخنراني كرده بودند. سخنرانيهاي معروف شادروان مهندس بازرگان به مناسبت جشن مبعث پيامبر اكرم (ص) همه ساله، به استثناي سالهايي كه ايشان در زندان بودند، در محل انجمن اسلامي مهندسين انجام مي‌يافته است. متن ويرايش شده اين سخنرانيها در شماره هاي 2و 17مجموعه آثار آن مرحوم به وسيله بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان، با عنوان كلي بعثت، چاپ و منتشر شده است.
از جمله روحانيان همگام با انجمن، كه در محل انجمن سخنراني داشته‌اند، مي‌توان از استاد شهيد مرتضي مطهري نام برد كه از حدود سال 1334 ارتباط و همكاري فرهنگي- اجتماعي نزديكي با انجمن اسلامي دانشجويان و از سال 1336 به بعد با انجمن اسلامي مهندسين داشتند و شماری از آثار منتشر شده آن مرحوم (از جمله، کتاب «خدمات متقابل ایران و اسلام»[2]) متون تدوين شده سخنرانيهاي ايشان در اين انجمن بود که پس از جلوگيري از فعاليت رسمي انجمن اسلامي مهندسين در سال 1353 به وسيله ساواك، در محل انجمن اسلامي پزشكان ادامه يافت.
همچنین، شادروان استاد محمدتقی جعفری سخنرانی‌های پیوسته‌ای در محل انجمن ایراد کردند که یکی از محصولات آن کتاب «منابع فقه»[3] بود.
در دهه‌هاي گذشته، مراسمي به مناسبت قيام امام حسين (ع)، شبهاي قدر در ماه مبارك رمضان و اعياد مذهبي همچون عيد مبعث، عيد قربان، عيد فطر، عيد غدير و غيره برگزار شده است. اين گونه مراسم در آغاز در خانه‌هاي اعضاي انجمن و در سالهاي بعد در مسجد حاج حسن، مسجد هدايت (پايگاه مرحوم آيت‌الله طالقاني)، مسجدالجواد، مسجد جامع نارمك، سالن دبيرستان كمال، سالن هنرستان كارآموز در نارمك و سالن هنرستان كارآموز در ابتداي بزرگراه سردار جنگل، برپا مي‌شد و در سالهاي اخير در محل انجمن (بلوار ميرداماد) برپا شده است.
سخنرانان اين جلسات برخي از اعضاي انجمن، به ويژه زنده ياد مهندس مهدي بازرگان، تعدادي از استادان دانشگاه‌ها و برخي از روحانيان نوانديش مانند سيدمحمود طالقاني، دكتر سيدمحمد بهشتي و دكتر محمدجواد باهنر بوده‌اند.
علاوه بر جلسات هفتگي يا موردي، انجمن تاكنون چندين همايش برگزار كرده است كه به 3 مورد مهم آن در زير اشاره مي‌شود.
| الف- | در سال 1339، پس از درگذشت آيت الله العظمي بروجردي، كه در ساليان زیاد مرجع تقليد شيعيان بودند، پرسش‌هايي براي بسياري از مردم مطرح شد. مثلاً مرجعيت چيست؟ از چه كسي بايد تقليد كرد؟ و حوزه علميه چه جايگاهي در جامعه اسلامي دارد؟ براي پاسخگويي به اين گونه پرسشها، با دعوت انجمن از صاحبان نظر و انديشه ورزان حوزه جلسات متعددي برگزار شد و بر پايه فهرست بندي موضوعات مورد نظر، مقالات عرضه شده در جلسات هفتگي مورد اظهار نظر جمع قرار گرفت و مجموعه آنها در كتاب «بحثي در باره مرجعيت و روحانيت» چاپ و منتشر شد[4] كه در سال 1341 به عنوان كتاب برگزيده سال معرفي گرديد. از ميان عرضه كنندگان مقاله ها مي توان از زنده يادان علامه طباطبايي، سيد ابوالفضل موسوي زنجاني، استاد مرتضي مطهري، سيد محمدبهشتي، سيد محمود طالقاني و سيد مرتضي جزايري نام برد. |
| ب- | آخرين سخنراني روانشاد مهندس بازرگان به مناسبت جشن مبعث در روز اول بهمن سال 1371 ، با عنوان «آخرت و خدا، هدف بعثت انبيا» مورد چالش عده‌اي از دلسوزان اسلام و انقلاب قرار گرفت. با استقبال آن مرحوم، همايشي در 7 جلسه در اواخر سال 1372 براي نقد سخنراني ايشان تشكيل شد كه در آن، انديشه ورزاني با ديدگاه‌هاي گوناگون در باره ذاتي بودن يا نبودن تشكيل حكومت در رسالت پيامبران الهي و امامان شيعه به سخنراني پرداختند و برخي نيز نظراتشان را به صورت مكتوب فرستادند. مجموعه آن سخنرانيها و مقالات در كتابي با عنوان بالا چاپ و منتشر شد[5]. |
| پ- | در سالهاي پس از پيروزي انقلاب ، بحثهاي جدي در باره ويژگيهاي حكومت ديني (اسلامي)، نسبت دين با حكومت و مانند آنها مطرح شد. براي بررسي ابعادگوناگون اين مساله، همايشي در چند جلسه در روزهای پنجشنبه از 7/2/74 تا 23/6/74 در محل انجمن برگزار شد و 15 تن از انديشه ورزان با ديدگاه هاي متفاوت به سخنراني پرداختند يا نظرات مكتوبشان را فرستادند. مجموعه سخنراني ها و مقالات مربوط به آن همايش به وسیله انجمن تدوین شد و در كتابي به نام «دين و حكومت» چاپ و منتشر گردید[6]. |
در حال حاضر، جلسات منظم هفتگي و موردي براي بررسي و تدبر در قرآن، نهج‌البلاغه و معارف اسلامي با هدف درك بهتر و به كارگيري آموزه‌هاي آنها در زيست فردي و اجتماعي ديني در جهان كنوني با سخنراني يا مديريت استادان دانشگاه يا روشنفكران ديني در محل انجمن برگزار مي‌گردد.
برنامه جلسات از طريق پيامك يا پست الكترونيك به علاقه‌مندان اطلاع داده مي‌شود و در محل انجمن نيز قابل دسترسي است.
- خدمات آموزشي فني و صنعتي
- يكي از اقدامات مهم انجمن تاسيس “شركت كارآموز” در سال 1341 به منظور ايجاد و اداره مراكز آموزش حرفه‌اي با هدف اصلي تربيت نيروي انساني ماهر در حرفه‌هاي مورد نياز جامعه، توام با تربيت ديني و اخلاقي، بوده است. پركردن خلأ ميان كارگران ساده و مهندسان يكي از نيازهاي راهبردي برنامه‌هاي توسعه صنعتي ديروز و امروز جامعه ما است كه انجمن براي پاسخ گفتن به اين نياز همّت گماشته است. نخستين محصول تلاش شركت ياد شده در پيش از انقلاب تاسيس هنرستان كارآموز در نارمك بود كه پس از پيروزي انقلاب در اختيار دولت قرار گرفت و اينك ساختمان و تاسيسات جديد آن در دست احداث است.
هنرستان پيام اميد و هنرستان كارآموز در تقاطع بزرگراه‌هاي سردار جنگل و شهيد همت نيز ثمره اين تلاش چند ده ساله است.
- در راستاي اهداف انجمن در عرصه‌هاي اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و ديني، انجمن يا اعضاي موثر آن در ايجاد تعدادي از شركتها و كارخانه‌هاي صنعتي و توليدي، از جمله شركت ايران فولاد (ايرفو) و شركت صافياد، با هدف رشد پايه‌هاي اقتصادي كشور، نقش موثري داشته‌اند. اين نهادهاي صنعتي اكنون نيز به فعاليت‌شان ادامه مي‌دهند.
- خدمات عام‌المنعفه
پس از رخداد زمين لرزه‌هايي در نقاط گوناگون ايران، انجمن تلاش كرده است كه با مشاركت در تامين اعتبارات لازم و مشاركت عملي برخي از اعضاء مدارسي در نقاط زلزله زده بسازد و در اختيار ادارات آموزش و پرورش قرار دهد. جزئيات بيشتر قابل ارائه به علاقه‌مندان مي‌باشد.
انجمن اسلامي مهندسين از همه مهندسان مسلمان علاقه‌مند و معتقد به ضرورت كار جمعي در راستاي اهداف و برنامه‌هاي برشمرده شده در بالا صميمانه دعوت مي‌كند كه با شركت در جلسات هفتگي و موردي انجمن و مطالعه اساسنامه و نشريات آن آشنايي بيشتري با انجمن پيدا كنند و، در صورت تمايل، عضويت در آن را خواستار شوند.
انجمن اسلامی مهندسین
اسفند ماه 1394
[1] – مخفف مكتب تربيتي، اجتماعي و عملي
[2] – چاپ اول در سال 1349 از سوی شرکت انتشارات صدرا (قم) چاپ و منتشر شد.
[3] – شامل 4 بخش، در مهر ماه 1349، با همکاری شرکت انتشار، با پیشگفتار 30 صفحه‌ای گروه انتشار انجمن اسلامی مهندسین، چاپ و منتشر شد.
[4] – در سال 1341، به وسیله شرکت انتشار
[5] – در سال 1377، با پیش گفتار انجمن اسلامی مهندسین، به وسیله موسسه خدمات فرهنگی رسا
[6] – در سال 1378، با پیش گفتار انجمن اسلامی مهندسین، به وسیله موسسه خدمات فرهنگی رسا